Muzeum Diecezjalne Dom Długosza

W samym sercu Sandomierza, niedaleko katedry, stoi jeden z najlepiej zachowanych gotyckich domów mieszkalnych w Polsce. To Dom Długosza – ceglana budowla z XV wieku, która kryje w sobie coś więcej niż tylko średniowieczną architekturę. Od prawie wieku mieści się tu Muzeum Diecezjalne, które gromadzi zbiory sztuki sakralnej z całego regionu sandomierskiego. Nie jest to typowe muzeum – jego ekspozycja zachowała ducha XIX-wiecznego kolekcjonerstwa, gdzie eksponaty wystawiane są niemal tak, jak je pozyskiwano, bez nadmiernej kuratorskiej ingerencji.

Warto tu zajrzeć nie tylko dla samych zbiorów, ale też dla budynku. To jedno z trzech takich miejsc w Polsce.

Historia budynku – fundacja słynnego kronikarza

Dom powstał w latach 1474-1478 z fundacji Jana Długosza, słynnego polskiego historyka i kanonika sandomierskiego. Wbrew nazwie, sam Długosz w tym domu nigdy nie mieszkał. Zbudował go dla księży mansjonarzy – duchownych niższej rangi, którzy pełnili funkcje pomocnicze przy katedrze sandomierskiej. To była wielka fundacja, przemyślana i hojnie wyposażona.

Budynek wzniósł mistrz Jan z Krakowa. Gotycka, dwukondygnacyjna konstrukcja z cegły w układzie polskim, ozdobiona rombowymi wzorami wykonanymi z ciemniejszej zendrówki. Nad południowym wejściem do dziś widać kamienną tablicę fundacyjną z herbem Wieniawa i datą 1476. To jeden z niewielu tak dobrze zachowanych przykładów świeckiej architektury gotyckiej w kraju – wolnostojąca kamienica poza zabudową rynkową, ze strzelistym dachem krytym czerwoną dachówką i charakterystycznymi kamiennymi obramowaniami okien.

W 1864 roku dom przeszedł pod zarząd kapituły katedralnej. W latach 1934-35 przeszedł gruntowną restaurację, podczas której zrekonstruowano szczyty budynku i dostosowano wnętrza do potrzeb muzealnych. Obszerną sień pośrodku i belkowane stropy częściowo zmieniono, ale ogólny charakter wnętrz pozostał.

Muzeum z patriotycznym rodowodem

Muzeum Diecezjalne w Sandomierzu powstało w 1902 roku, jeszcze za czasów zaborów. To inicjatywa księży Józefa Rokosznego i Jana Wiśniewskiego, którzy chcieli sprawować opiekę nad zabytkami narodu i Kościoła, a przy okazji pokrzepiać serca Polaków żyjących pod obcym panowaniem. Początkowo zbiory mieściły się w Seminarium Duchownym, ale w 1937 roku przeniesiono je do Domu Długosza.

Autorem aranżacji ekspozycji był Karol Estreicher, historyk sztuki z Krakowa. To on nadał muzeum taki charakter, jaki w dużej mierze przetrwał do dziś – swobodny układ eksponatów w siedmiu salach, który oddaje patriotyczno-dydaktyczny sens wystawy. Nie ma tu sztywnych podziałów tematycznych ani przesadnie nowoczesnej scenografii. To muzeum muzealne, które zachowało ducha XIX-wiecznego kolekcjonerstwa.

Co można zobaczyć w zbiorach

Ekspozycja obejmuje sztukę sakralną z regionu sandomierskiego – malarstwo, rzeźbę, tkaniny, drobną plastykę, elementy wystroju architektonicznego, ceramikę, meble, numizmaty i zbiory archeologiczne. Są tu dzieła od średniowiecza po czasy nowożytne.

Najcenniejsze eksponaty to późnoromańska Madonna z Goźlic z pierwszej połowy XIII wieku – jeden z najstarszych tego typu zabytków w Polsce. Można też zobaczyć relikwiarz Świętego Krzyża, który katedralnej kolegiacie podarował król Władysław Jagiełło. Sporo jest malarstwa gotyckiego, detali architektonicznych z kościoła św. Jakuba po renowacji z 1905 roku, rzeźby sakralnej i dzieł snycerskich.

Wśród osobliwości – rękawiczki, które według tradycji mają ponad 600 lat i należały do świętej Jadwigi. Są też pamiątki dokumentujące sarmackie zwyczaje pogrzebowe oraz liczne rękopisy i przedmioty z zakresu rzemiosła artystycznego.

Dom Długosza to jeden z trzech takich gotyckich domów mansjonarskich zachowanych w Polsce. Pozostałe dwa znajdują się w Krakowie i Wiślicy.

Dla kogo to miejsce

Muzeum spodoba się miłośnikom sztuki sakralnej i historii regionalnej. To nie jest miejsce z interaktywnymi instalacjami czy multimedialną oprawą – raczej klasyczna ekspozycja, gdzie liczy się kontakt z zabytkiem i jego historia. Osoby zainteresowane średniowieczem, gotykiem i sztuką kościelną znajdą tu sporo do odkrycia.

Rodziny z małymi dziećmi mogą uznać zwiedzanie za zbyt statyczne, chyba że dzieciak interesuje się historią. Z drugiej strony, sam budynek robi wrażenie, a jego architektura może być ciekawym punktem wyjścia do rozmowy o tym, jak żyło się w średniowieczu.

Warto połączyć wizytę w Muzeum Diecezjalnym z innymi atrakcjami Sandomierza – katedrą, Podziemną Trasą Turystyczną, Zamkiem. Samo zwiedzanie zajmuje około 30-40 minut, więc nie jest to czasochłonna atrakcja.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Muzeum znajduje się przy ulicy Jana Długosza w Sandomierzu, kilka minut spacerem od Rynku i katedry. Dojazd samochodem nie stanowi problemu – w okolicy są parkingi, choć w sezonie turystycznym bywa ciasno. Najwygodniej zostawić auto na jednym z parkingów przy Starówce i przejść się pieszo.

Godziny otwarcia różnią się w zależności od sezonu:

• Sezon letni (1 maja – 15 października): od wtorku do soboty w godzinach 9:00-16:30, w niedziele i święta 13:30-16:30
• Sezon zimowy (16 października – 30 kwietnia): od wtorku do soboty 9:00-15:30, w niedziele i święta 13:30-15:30
• Ostatnie wejście na 30 minut przed zamknięciem
• Poniedziałki – nieczynne

Ceny biletów:

• Normalny: 20 PLN
• Ulgowy (dzieci, emeryci, renciści): 15 PLN
• Bilet rodzinny (tylko dla turystów indywidualnych): 15 PLN

W niektóre święta kościelne, jak Boże Ciało czy Wniebowzięcie NMP, muzeum może być nieczynne – warto sprawdzić przed wizytą na stronie internetowej lub zadzwonić.

Ekspozycję w Domu Długosza zaprojektował Karol Estreicher, historyk sztuki z Krakowa. Jej swobodny układ miał oddawać patriotyczno-dydaktyczny sens wystawy i zachował się w dużej mierze do dziś.

Dodatkowe atrakcje i wystawy czasowe

Poza stałą ekspozycją Muzeum Diecezjalne organizuje wystawy czasowe i spotkania konserwatorskie, podczas których można dowiedzieć się więcej o procesie renowacji zabytków. To dobra okazja, żeby zobaczyć, jak wygląda praca z dziełami sztuki i poznać kulisy muzealnictwa.

W pobliżu Domu Długosza warto zwrócić uwagę na inne elementy zespołu zabudowy – sufraganówkę, ogród i figurę św. Ignacego Loyoli. Całość tworzy spójny architektonicznie fragment starego Sandomierza.

Zwiedzanie można połączyć z wizytą w pobliskiej katedrze, która sama w sobie jest skarbnicą sztuki i historii. Niedaleko znajduje się też Podziemna Trasa Turystyczna – sieć średniowiecznych piwnic pod starówką, która cieszy się dużą popularnością wśród turystów.