Pałac Wielopolskich w dzielnicy Częstocice to siedziba Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Świętokrzyskim. Eklektyczna rezydencja z XIX wieku, otoczona 2,5-hektarowym parkiem, skrywa kolekcje sztuki, rzemiosła i eksponatów związanych z historią regionu. To miejsce, gdzie ziemiańska elegancja spotyka się z przemysłową przeszłością Zagłębia Staropolskiego.
- eklektyczna architektura z XIX wieku
- bogate zbiory sztuki i rzemiosła
- malowniczy park z historycznymi drzewami
- fascynująca historia regionu
- unikalne stanowiska archeologiczne
Historia pałacu – od drewnianego dworu do rezydencji magnackiej
Częstocice przez wieki pełniły rolę centrum administracyjnego dóbr ostrowieckich. Gdy pod koniec XVI wieku powstało nad Kamienną miasto Ostrowiec, okoliczne wsie i folwarki należały do najpotężniejszych rodów magnackich – Ostrogskich czy Zasławskich. W miejscu dzisiejszego pałacu stał drewniany dwór z zabudowaniami folwarcznymi, opisywany już na początku XVII wieku.
W XIX stuleciu majątek przechodził z rąk do rąk. Najpierw należał do Jerzego Dobrzańskiego, potem do hrabiego Henryka Łubieńskiego, wiceprezesa Banku Polskiego. Kłopoty finansowe doprowadziły do przejęcia dóbr przez bank, a następnie przez warszawski Dom Handlowy S.A. Fraenkel.
Antoni Edward Fraenkel zlecił projekt nowego pałacu słynnemu architektowi Leandro Janowi Ludwikowi Marconiemu. Budowę rozpoczęto w latach 70. XIX wieku, a dokończył ją kolejny właściciel – warszawski bankier Władysław Laski. To on przeznaczył Częstocice jako posag dla swojej córki Marii.
W 1886 roku Maria poślubiła hrabiego Zygmunta Wielopolskiego – ziemianina i polityka, prezesa partii Polityki Realnej o orientacji prorosyjskiej. Od tego momentu dobra ostrowieckie stały się główną siedzibą tej linii rodu Wielopolskich. Pałac wraz z Pałacem Myśliwskim w Kuźni, po drugiej stronie doliny Kamiennej, tworzył centrum kulturalne, administracyjne i gospodarcze posiadłości.
W czasie II wojny światowej w piwnicy pałacu żołnierze Armii Krajowej produkowali granaty. Od połowy 1944 do stycznia 1945 roku, po zajęciu przez Niemców, mieścił się tu szpital wojskowy.
Architektura i park – eklektyczna elegancja w zieleni
Pałac zaskakuje już z daleka. Gdy zza zabudowy ulicy Świętokrzyskiej wyłania się jasna bryła z dekoracyjnym portykiem wspartym na kolumnach, trudno uwierzyć, że to wciąż przemysłowy Ostrowiec. Portyk podjazdowy dźwiga taras pierwszego piętra – rozwiązanie zarówno reprezentacyjne, jak i praktyczne.
Budynek murowany z cegły, otynkowany, dwukondygnacyjny i podpiwniczony, reprezentuje styl eklektyczny typowy dla drugiej połowy XIX wieku. Nad gzymsem widnieją dwie tarcze herbowe – Wielopolskich (Starykoń) oraz Laskich.
Park o powierzchni 2,5 hektara otacza pałac starymi lipami i zadbaną zielenią. Nie każdy wie, że podczas badań archeologicznych odkryto tu stanowiska dymarsko-osadnicze z okresu wpływów rzymskich. To miejsce ma wielowarstwową historię – od neolitu po czasy współczesne ludzie korzystali z tego, co dała im ziemia: drewna, kamieni, gliny, krzemienia i żelaza.
Co zobaczysz w muzeum – porcelana, sztuka i historia regionu
Od 1959 roku, po latach dewastacji, pałac przeszedł w ręce muzeum. Wcześniej mieściły się tu dwie szkoły podstawowe, świetlica i przedszkole. Dziś to jeden z dwóch oddziałów Muzeum Historyczno-Archeologicznego – drugi znajduje się w Sudole, przy Rezerwacie Krzemionki.
W pałacu zgromadzono zbiory Działu Sztuki i Rzemiosła Artystycznego oraz Działu Historii. Trzy sale na parterze prezentują stałe wystawy. Część mebli związana jest z pierwotnym wyposażeniem – sosnowo-dębowy komplet składający się z kredensu, pomocnika i sześciu krzeseł wyściełanych skórą.
Zbiory artystyczne to przede wszystkim fajanse i porcelana ćmielowska – dumna lokalna produkcja z XIX i XX wieku. Do tego srebra, wyroby metalowe, malarstwo olejne, akwarele, rysunki, grafika i tkaniny. Muzeum skupia się na artystach z okolic Ostrowca oraz twórcach lokalnych.
Dział Historii gromadzi eksponaty związane z Ostrowcem i okolicami: broń białą i palną, numizmaty, medale, tłoki pieczętne, odznaczenia, archiwalia i prasę konspiracyjną z okresu II wojny światowej. To opowieść o przemianach regionu – od ziemiańskich posiadłości po przemysłowe zagłębie.
Remont pałacu zakończony w 2022 roku trwał dwa lata. Wymieniono dach, odnowiono wnętrza i zamontowano windę dla osób niepełnosprawnych.
Dla kogo to miejsce
Pałac Wielopolskich to propozycja dla miłośników historii lokalnej, architektury XIX-wiecznej i sztuki użytkowej. Rodziny z dziećmi znajdą tu ciekawą lekcję o tym, jak żyli ziemianie i jak zmieniał się region świętokrzyski. Ekspozycja nie jest przytłaczająca – da się ją zwiedzić spokojnie w godzinę, góra półtorej.
Warto połączyć wizytę z przechadzką po parku. Stare lipy i cisza tworzą przyjemny kontrast wobec miejskiego zgiełku. Osoby zainteresowane archeologią mogą odwiedzić drugi oddział muzeum w Sudole – przy słynnych Krzemionkach.
Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd
Adres: ul. Świętokrzyska 37, 27-400 Ostrowiec Świętokrzyski (dzielnica Częstocice, u zbiegu ulic Świętokrzyskiej i Szewieńskiej)
Godziny otwarcia: Muzeum otwarte od godziny 10:00. Warto zadzwonić wcześniej i potwierdzić aktualne godziny zwiedzania: +48 669 970 489
Dojazd: Z centrum Ostrowca Świętokrzyskiego dobra komunikacja miejska. Autem można dojechać bez problemu – pałac stoi przy głównej ulicy dzielnicy Częstocice.
Czas zwiedzania: Na spokojne obejrzenie ekspozycji i spacer po parku wystarczy 1,5-2 godziny.
Dostępność: Po remoncie z 2022 roku budynek wyposażono w windę dla osób niepełnosprawnych.
Pałac można znaleźć na Google z oceną 4,5 na podstawie ponad 150 opinii, co świadczy o zadowoleniu zwiedzających. Warto zajrzeć na stronę internetową muzeum lub profil na Facebooku, gdzie pojawiają się informacje o wystawach czasowych i wydarzeniach kulturalnych.